Elektrik ve Elektronikçiler

22 Aralık 2014 Pazartesi

Dirençlerin Paralel Bağlanması

Önce dirençlerin uçları kendi aralarında bir araya getirilir.Sonar bu uçlar asıl devreye bağlanır.Burada devrenin toplam direnci küçülür.Her bir koldan geçen akım şiddeti direncin büyüklüğüne göre değişir.

Paralel bağlı olan dirençlere eşdeğer direncin tersi,paralel bağlı dirençlerin tersleri toplamına eşittir.

Birer uçları bir noktaya diğer uçları ise başka bir noktaya bağlanarak elde edilen bağlama çeşidine paralel bağlama denir.

Kollardan geçen akım şiddetleri toplamı ana koldan geçen akım şiddetine eşittir.

I=I1+I2+I3

Dirençlerin uçları aynı noktaya bağlandığından her direncin uçları arasındaki potansiyel farklar birbirine eşittir.

V=V1=V2=V3

Dirençler devreye paralel bağlandığından eşdeğer direnç daima küçüktür.Hatta en küçük dirençten daha küçüktür.

İki direnç paralel bağlandığında eşdeğer direnç;

Aşağıda bu konu üzerine video mevcuttur.

Kesintisiz Güç Kaynakları

Kesintisiz güç kaynakları bağlu bulunduğu tüm elektrik cihazlara parazitlerden ve dalgalardan arındırılmış sabit genlikli gerilim sunan ,elektrik kesintilerinde bünyesindeki akü sistemlerini devreye sokarak kullanıcılara kesintisiz çalışma imkanı sağlayan cihazlardır.

Kesintisiz güç kaynakları sonsuz bir enerji kaynağı değillerdir.Elektrik kesintilerinde kullanıcının acil işlerini tamamlayarak cihazlarını güvenli bir şekilde kapatacak kadar zaman sağlayan cihazlardır.Yani bir kesintisiz güç kaynağı jeneratör değildir.

Kesintisiz Güç Kaynağından Beklenen Özellikler

Regülasyon:Regülasyon giriş gerilimindeki değişimlerin kontrol edilmesidir.Türkiye şartlarında şebeke gerilimindeki değişim -20 ile +15 arasındadır.Kesintisiz güç kaynaklarından beklenen çıkış gerilimini + -%1 hata payı ile düzenlemesidir.

Gerilim Kararlılığı:Gerilim kararlılığı,çıkış geriliminin değişen şartlar altından sabit kalmasıdır.

Yüke Karşı Regülasyon:Çıkışa bağlanan yüklerdeki değişime rağmen çıkış geriliminin sabit kalmasıdır.Kesintisiz güç kaynaklarından beklenen hata payının %1 in altında kalmasıdır.

Ani Yüke Karşı Regülasyon:Çıkış yükünün ani değişimi,şebeke geriliminin kesilmesi ve gelmesi hallerinde çıkışta olacak değişimin %10 dan küçük olması hedeflenir.

Frekans Kararlılığı:Çıkış yükünün ani değişimi ,şebeke geriliminin kesilmesi ve gelmesi hallerinde çıkışta olacak değişimin %10 dan küçük olması hedeflenir.

Aşırı Yük ve Kısa Devre Koruması:Çıkışta oluşabilecek aşırı yüklenme ve kısa devrelere karşı kesintisiz güç kaynağının kendini koruması,arızalanmaması ve çalışmayı sürdürmesi gerekmektedir.%150 aşırı yükte kesintisiz güç kaynağının gerilim regülasyonunda en az bir dakika süreyle çalışabilmesi ve hata durumu ortadan kalktığında herhangi bir operasyona gerek kalmadan çalışmasını sürdürebilmesi beklenir.

Toplam Harmonik Distorsiyon:Toplam harmonik distorsiyon ,çıkış geriliminde oluşan harmoniklerin bir ölçüsüdür.Bu harmonikler radyo,telsiz gibi frekans bağımlı cihazların çalışmasını etkileyebilir.Bu yüzden bu değerlerin lineer yükte %3 ten,nonlineer yüklerde ise %5 ten küçük olması istenir.Modern kesintisiz güç kaynaklarında PWM (Darbe Genişlik Modülasyonu) kullanılarak harmoniklerin değerinin azaltılması sağlanabilir.

Yüksek Verim:Her cihazda olduğu gibi kesintisiz güç kaynaklarında da enerji kayıpları oluşur.Önemli olan bu kaybın düşük olmasıdır.Dolayısı ile yüksek verimli cihazlar tercih edilmelidir.

Kesintisiz güç kaynağında gücün sürekliliğini sağlamak için aküler kullanılır.

Trafo Koruma Önlemleri

1)Parafudr topraklamaları ayrı ayrı yapılmalı ve 1 ohmdan küçük olmalıdır.

2)İşletme topraklaması ayrı yapılmalı ,koruma topraklamasından uzak ve 1 ohmdan küçük olmalıdır.

3)Eklatör ve trafo gövde topraklaması, birlikte ancak 5 ohmdan küçük olmalıdır.

4)Topraklamada ,asgari daldırma galvaniz levha kullanılmalı,cıvata ve bağlantı yerleri iyi temas sağlayacak,temiz ve oksidasyonsuz yapılmalıdır.Galvaniz malzeme kullanılmalı,bakır topraklama tercih edilmelidir.

5)Trafo bağlantılarında,bilhassa alçak gerilim iletimi sağlayacak olan tij bağlantılarında kullanılacak prinç pul ve somunların yüzeylerinin temiz,düzgün olmasına ve kontra somun ile sıkılarak gevşemesine olanak verilmemesine dikkat edilmelidir.Demir pul ve rondela kullanılmamalıdır.

6)Trafo dengeli yüklenmelidir.Yük fazlara eşit dağıtılmalıdır.Ölçü aletiyle günün belirli zamanlarında kontrol edilmelidir.

7)Trafo alçak gerilim bağlantılarının ısınması renk değişiminden veya uzaktan ısı ölçen lazer termometre ile sıcaklığı kontrol edilmeli,ısınıyorsa sebebi araştırılmalı ve sorun giderilmelidir.

8)Trafonun alçak gerilim çıkışından şaltere giden kablo ısı ve bağlantı bakımından kontrol edilmelidir.Bağlantıların ısınması trafonun yanmasını hızlandırır.Özellikle direk inişinde kablonun köşe yapmamasına ve zedelenmemesine dikkat edilmelidir.

9)Termik manyetik koruyucu şalterin,ayarları,ısınması kontrol edilmeli ve normal değerlerde olması sağlanmalıdır.

10)Panoda,voltaj yükselmelerinde atlamaya meydan verecek faz,toprak yakınlaşmaları kontrol edilmeli,böyle noktalar varsa giderilmelidir.Aksi halde yıldırımlarda panoda kısa devre meydana gelebilir ve trafonunda hasar görmesi sözkonusu olabilir.

11)Seksiyoner manevrasında bıçakların kapanmasına dikkat edilmeli,bir fazın açık kalması durumunda trafoya daha büyük akımlar getireceğinden trafo ve motorlar yanabilir,gerilim dengesizliği görülebilir.

12)Sigortalı seksiyonerlerde kullanılacak sigorta çekilecek güçle orantılı ve uygun seçilmelidir.Sigorta yerine tel hiçbir şekilde kullanılmamalıdır.Sigortalar çeneye sıkıca girecek şekilde ayarlanmalıdır.Seksiyonerde meydana gelecek arklanma trafoya zarar verebilir.

13)630 kVA ve daha büyük trafolarda sekonder korumalar iyi ayarlanmalı,çalışır aktif olması sağlanmalı,belirli periyotlarda kontrol edilmelidir.Sekonder korumanın aküsünün deşarj olması veya ömrünü yitirmesi korumayı tamamen ortadan kaldıracağından en geç ayda bir kez kontrol edilmelidir.

14)Trafoda eklatör çubukları ayarı ile oynanmamalı,nakliye esnasında bozulmuşsa trafo bakım ve işletme talimatına uygun ayarlanmalıdır.

15)İşletme bakım talimatı konusunda yetkili Elektrik mühendisi veya firması tarafından son kullanıcı bilgilendirilmelidir.Sistemin periyodik bakımı planlı olarak yapılmalıdır.

Trafoların Bakımı

İyi bir bakım trafoların ömrünü uzatacağı gibi arızalarıda azaltır.Trafoların bakımı iki bölümde incelenir.Bunlar;taşıma işleminden sonra ve montajda yapılacak işlemlerle ,işletme sırasındaki işlemlerdir.

Trafonun Taşıma İşleminden Sonra ve Montajında Dikkat edilecek Noktalar

1)Trafo yağ ile dolu olarak taşınmışsa ,sarsıntı ,çarpma ve düşürmeden dolayı ileri gelebilecek yağ sızıntılarında yağ seviyesi kontrol edilmelidir.Sızan yağ bir kapta biriktirilip yeniden depoya boşaltılmamalıdır.Çünkü nem almıştır ve nem yağın delinme gerilimini önemli derecede düşürür.Kısaca bu yağ atılmalıdır.Sızıntı giderilmezse yapımcı firmaya bildirilmelidir.

2)Aşırı sızıntılardan dolayı conta cıvatalarında gevşeme olabilir.Cıvatalar hafifçe sıkılmalıdır.Fazla sıkılacak olursa conta özelliğini yitirir.

3)İzolatörlerde ve ek donanımlarda çatlama ve kırılma görülebilir.İzolatörlerin çatlak olarak kullanılması tehlikelidir.Yenileri ile değiştirilmelidir.

4)Trafonun monte edileceği kuruluşun yönetmeliklere uygun şekilde yapılması gerekir.Trafo kapalı biryerde çalışacaksa hücrenin alt ve üst kısmında havalandırmayı sağlamak için hava giriş çıkış yerleri bırakılmalıdır.

Trafoların İşletme Sırasındaki Bakımı

Trafolar döner makinelerde olduğu gibi işletme sırasında sık sık bakım gerektirmezler.Bakım sırasında yapılacak olan işlemler şunlardır;

Yağ Seviyesi Kontrolü:

Trafonun yağ seviyesi,yağ genleşme kabındaki göstergeden kontrol edilebilir.Çevre sıcaklığıda göz önünde tutularak yapılan bu kontrolde yağ seviyesi göstergenin altına düştüğünde yeniden yağ konmalıdır.Konan yağ trafodaki yağ ile aynı özellikte olmalıdır.

Yağ Yalıtkanlığının Kontrolü:

Trafonun kullanıldığı çevrenin havasının nemli veya kuru olmasına göre belirli zamanlarda yağdan biraz örnek alınıp kontrol edilmesi gerekir.Örnek alınmasında dikkat edilecek hususlar;

Örnek almak için kuru havalar seçilmelidir.Yağ örneği,yağ genleşme kabının boşaltma vanasından alınır.Örnek alınmadan önce 1-2 lt yağ boşa akıtılmalıdır.Böylece yağ genleşme kabının dibine çökebilecek olan su ve tortu maddeleri dışarı akıtılmış olur.Daha sonra camdan yapılmış yaklaşık 1 lt hacmindeki bir şişenin için benzinle iyice yıkanır ve 100 derecede bir saat kurutulur.Şişenin mantardan yapılan tapasının kuru ve temiz olması gerekir.Kauçuk tapa veya madeni kapak yağın özelliğini bozabilir.Bu nedenle kullanılmamalıdır.Şişeye örnek alınmadan vanadan akıtılan yağ ile şişe iki defa çalkalanır ve sonra yağ ile tamamen doldurulur.Eğer kontrol deneyi hemen yapılmayacaksa tapanın üzerine parafin dökülür.

Yağın Yalıtkanlık Değerleri

Yağın yalıtkanlığı izolasyon kontrol alet ile ölçülür.Çeşitli standartlara göre ölçülmesi gereken değerler şunlardır;

Yağın delinme gerilimi yukarıda verilen değerlerin altına düştüğünde ,trafo yağı,yağ temizleme aygıtı adı verilen aygıttan geçirilerek süzülmesi ve içindeki nemi alınmalıdır.Gerekirse yağ tamamen değiştirilmelidir.Yağ yalıtkanlık kontrolü,normal işletmede 6 ayda bir yapılmalıdır.İlk işletmeye girmeden önce yağın yalıtkanlık kontrolünün yapılması gereklidir.Trafonun ilk işletmeye girmesinden 3 ay sonra yağ yeniden kontrol edilir.Trafo uzun süre işletme dışı kalacaksa yeniden işletmeye alınmadan önce yağ kontrolü yapılmalıdır.

Yalıtkanlık Direncinin Ölçülmesi

Elektrik devresinde enerji devresi ile çevre arasında tam yalıtımın sağlanması gerekir.Burada kullanılacak akımı tecrit edici maddelerin izin verilen kaçak akım sınırını aşmamaları gerekir.

Bir yalıtkanın elektrik akımına karşı göstermiş olduğu dirence yalıtkanlık direnci denir.Elektrik enerjisi ile çalışan araçlar ile araç gövdesi ve elektrik enerjisi arasında güvenliği sağlayacak bazı önlemler alınmalıdır.Elektrik devresi çevreye zarar verebilecek tehlikeleri oluşturmamalıdır.

Yalıtkanlık direnci ölçümünde dikkat edilecek hususlar

1)Elektrik tesislerinde izin verilen kaçak akım değeri 1mA'dir.

2)Yalıtkanlık direncinin ölçülmesinde ölçüm için kullanılan gerilim en az 1000 V olmalıdır.Yalıtkanlık ölçümü ne kadar yüksek gerilimle yapılırsa alınacak güvenlik tertibatları okadar iyi olur.

3)Ölçme için doğru akım kaynağı kullanılmalıdır.

4)Yalıtkanlık direnci ölçümü çevre koşullarında yapılmalıdır.

Yalıtkanlığın azalması ve bozulması, çalışma devresinin kesilmesi veya çevredeki insan ve diğer canlılar için tehlikeler oluşturabilir.Elektrik makinelerinin gövdesi herhangi bir temas halinde tehlike arzetmemelidir.

Pratik olarak yalıtkanlık direnci şu şekilde bulunabilir;

Yalıtkanlık Direnci=Çalışma Gerilimi x 1000 Ohm

Meger Nedir

Megerler yalıtkanlık direnci ölçümünde kullanılan ölçü aletleridir.Meger genel olarak DC gerilim üreten bir jeneratördür.100-250-500-625-1000-1250-2500-5000 volt DC gerilim üretebilirler.

Gerilim üreteden kısmından ayrı olarak ölçü aleti kısmı bulunur.Megerde üretilen gerilim ile ölçü aleti ve ölçülecek direnç bölümü beslenir.Aletin ölçme kısmında akım bobini ve gerilim bobini görevini yapan iki bobin bulunur.

Megerler yardımı ile istenirse çok uzun mesafelerin yalıtkanlık dirençleri ölçülebilir.Yukarıdaki megerin problarının çok uzun olmasının sebebi budur.Uzun mesafelerin yalıtkanlık dirençlerinin avometre yada ohmmetre ile ölçülmesi mümkün değildir.

Sanayide kullanılan megerler analog ve dijital olmak üzere iki çeşittir.Analog ölçü aletleri yerlerini dijital ölçü aletlerine bırakmaktadır.

Megerin Çalışması

Aletin dış bağlantı uçları açıkken megerin manyeto kolu çevirilirse üretilen akım,devrede olan gerilim bobininin üzerinden geçer.Çünkü akım bobininin uçları açıktır.Gerilim bobininin meydana getirdiği manyetik alan ölçü aletindeki bobin grubunu alan dışına iteceğinden ölçü aleti değer olarak sonsuz gösterir.Bu değer en büyük direnç demektir.

Aletin uçlarını kısa devre ederek manyeto kolunu çevirirseniz,yüksek dirençli gerilim bobininden akım geçmez.Üretilen gerilim akım bobini üzerinden devresini tamamlar.Akım bobininde üretilen manyetik alan ölçü aletinin bobin grubunu alan içine doğru çeker.Bu çekme hareketi göstergeye sıfır olarak yansır.Yani ölçülen direnç değeri sıfır ohm olur.

Aletn uçlarına direncini ölçebileceğimiz birşey bağlanırsa manyeto kolunu çevirdiğimizde aletin hem akım hem gerilim bobininden geçen akımın oluşturacağı manyetik alanlar zıt yönlü olduklarından bobinlerde meydana gelen zıt momentli alanların dengelendiği oranda bir fark alan oluşarak ölçü aletinin göstergesine bir değer olarak yansır.Bu değer ölçülmek istenen direnç değeridir.